Skip to content

Amikumu auttaa löytämään lähimmät esperanton puhujat

31.10.2017

amikumu

Amikumu on appi eli kännykkäsovellus, joka näyttää lähimmät esperanton puhujat. Amikumu on esperantoa ja tarkoittaa ‘tehdäänpä tuttavuutta’. Alkujaan se on kehitetty esperanton harrastajien tarpeeseen. Nykyään käyttäjä voi valita minkä tahansa muunkin kielen löytääkseen sen puhujia.

Kun valitset kieleksi esperanton, amikumu näyttää etäisyyden 100 muuhun esperanton harrastajaan. Käyttäjä voi luoda profiilin oman mielensä mukaan ja lähettää viestejä muille käyttäjille. Amikumu on ilmainen. Se on saatavilla sekä android- että iPhone-puhelimiin.

Advertisements

Ĉu rekta maŝininterpretado jam realaĵo?

9.10.2017

Antaŭ kelkaj semajnoj mi publikigis blogaĵon pri la progreso de aŭtomata (maŝina) tradukado. Pasintsemajne usona firmao Google lanĉis kapaŭskultilon kiu interpretas parolon rekte de unu lingvo al alia. Oni konektas la aŭskultilon – nomitan Pixel Buds – al saĝtelefono de la firmao kaj helpe de la gugla tradukprogramo ĝi kapablas traduki inter 40 lingvoj. Kelkaj jam konjektis, ke post mallonga tempo – eble dek jaroj – lingvolernado fariĝos superflua.

Mi povas nur ripeti la konkludojn kiujn mi faris en mia antaŭa skribaĵo. Ne eblas nek indas haltigi la evoluon. Same kiel poŝkalkuliloj forigis grandan parton de enkapaj kalkuloj, estas antaŭvideble ke poŝtradukiloj anstataŭigos parton de homa interpretado.

Kompreneble ili ne forigos ĉian bezonon de lernado de fremdaj lingvoj. Tamen simplajn taskojn oni povos plenumi – en proksima estonteco – per tia aparato: ekz. turisto demandas pri vojo, aĉetas biletojn au mendas manĝaĵon en restoracio.

Jam venis reagoj de profesiaj interpretistoj.  Ili diris, ke tiuj aparatoj apenaŭ detruos ilian laboron. La programvaro kapablas traduki unuopajn vortojn, sed ne tiom bone longajn frazojn. Iu diris, ke ili, do la tradukistoj, ne estos anstataŭigitaj de maŝinoj, sed fare de aliaj interpretistoj uzantaj maŝinojn. Fakte tiuj programoj multe helpas en la laboro de tradukistoj.

Unu danĝero estas, ke la homoj fidas tiajn tradukojn senpripense. Oni kalkulis, ke nuntempe unu triono de ĉiuj tekstoj legataj de finnoj estas tradukaĵoj. Ni ĉiuj spertis, ke granda parto de ili estas pli-mapli fuŝaj. Ekz. uzinstrukcioj de aparatoj faritaj en foraj landoj ofte estas nekompreneblaj.

Esploristo Lotta Jalava ĉe Universitato de Helsinko diris “maŝina tradukado estos tre utila ilo en praktikaj ĉiutagaĵoj. Problemoj aperos, se oni devas traduki nuancojn, humuron, sarkasmon – aŭ interŝanĝi ideojn. Dum oni komprenas la mankojn de la tekniko, maŝinaj tradukiloj estas bona afero”. (Laŭ artikolo publikigita de Yle).

Mi mem spertis, ke la Gugla tradukilo ankoraŭ ne estas liveranto de perfekta traduko sed ĝi estas tre utila ilo por lingvolernanto. Per ĝi vi povas serĉi eblajn tradukojn kaj ricevi solvojn kiujn vi mem ne eltrovis. Ĉe legado de fremdlingvaj tekstoj ĝi ofte konas vortojn kiuj ne aperas en presitaj vortaroj. La lernado de fremda lingvo fariĝas pri rapida kaj amuza.

Mitä esperantokongressissa tehdään?

26.9.2017

Aina silloin tällöin kuulee kysymyksen, mitä ovat esperantokongressit ja kenelle ne on tarkoitettu. Tehdäänkö niissä muuta kuin puhutaan esperantoa ja esperantosta?

Kongresseja ja muita tapaamisia on tietysti monenlaisia ja niiden sisältö vaihtelee. Yhteistä niille on, että ne tarjoavat kielen harrastajille mahdollisuuden tavata toisiaan. Yhteistä on myös se, että osanottajat ovat tavallisia kielen harrastajia, jotka pääasiassa maksavat itse osanottonsa. Tosin eräisiin tilaisuuksiin on haettavissa apurahoja.

Suurin kongresseista on esperanton maailmankongressi (universala kongreso). Tänä vuonna kongressi pidettiin Soulissa (Korea), ensi vuonna Lissabonissa (Portugali) ja vuonna 2019 Lahdessa.

Lähden kuitenkin liikkeelle pienemmästä, noin 200-300 osanottajan tapaamisesta. Tyyppiesimerkki on vuosittainen itala kongreso de esperanto, joka ensi vuonna pidetään San Marinossa. Se on järjestetty jo 84 kertaa.

Ohjelman rungon muodostavat viisi eri linjaa. Niistä kolme on kielikursseja (alkeiskurssi, jatkokurssi ja keskusteluryhmä). Kongressiin voi siis osallistua, vaikka ei vielä osaisi lainkaan esperantoa, mutta toki viikosta saa enemmän irti, jos on jo ainakin vähän tutustunut kieleen.

Pidemmälle ehtineille kielen harrastajille on tarjolla seminaareja. Viime kesänä aiheina olivat esperantonkielinen lehdistö sekä viestintä ja suhdetoiminta. Kurssien ja seminaarien lisäksi erityisesti iltapäivisin oli yksittäisiä esitelmiä erilaisista aiheista.

Kongresseihin liittyy myös matkailuaiheista ohjelmaa. Esimerkiksi Italian kongressit kiertävät eri puolella Italiaa. Osanottaja voi halutessaan koota koko viikon ohjelman kokopäivä- ja puolipäiväretkistä kongressipaikan lähialueille.

Iltaisin on kulttuuriohjelmaa. Tyypillisesti se sisältää musiikkiesityksiä (Italiassa viime kesänä esim. hollantilainen Kajto), teatteria, kirja- ja kirjailijaesittelyjä jne. Ilta jatkui aamuyöhön asti nuorten omalla ohjelmalla.

Italiassa ei kannata unohtaa myöskään yhteisruokailuja, jotka ovat erinomainen mahdollisuus tutustua kunkin alueen keittiöön ja verkostua muiden esperanton harrastajien kanssa.

Entä sitten esperanton maailmankongressi? Periaatteessa samat elementit toistuvat myös niissä, mutta tietysti suuremmassa mittakaavassa. Suosittelen kuitenkin maailmankongressiin aikoville, että he hankkisivat ainakin auttavan esperanton taidon ennen kongressimatkaa.

Suomalaisilla onkin erinomainen tilaisuus aloittaa esperanton opinnot nyt ja tavata suuri joukko kielen harrastajia eri puolilta maailmaa Lahdessa kesällä 2019.

Bunta kongreso en fora sudo de Italio

24.9.2017

La ĉi-jara itala kongreso de esperanto okazis en sud-italia urbeto Policoro, kvankam la organizantoj asertis, ke ili kongresas en Herakleo. Temas pri tio, ke en tiu loko ekzistis greka urbo Herakleo antaŭ pli ol du mil jaroj. Tiu historia fono reflektiĝis ankaŭ en la prelegoj kaj dumkongresaj ekskursoj.

20170901_125018

El la vidpunkto de cetera Italio tiu regiono (provinco Basilicata) estis kaj daŭre estas fora. Por atingi Policoron ni veturis per longdistanca aŭtobuso el Romo ses horojn. Tio tamen estas malmulte kompare al antaŭaj jardekoj. Nun la vojoj estas modernaj, per multaj tuneloj kaj pontoj oni facile transiras geografiajn obstaklojn.

Eblas nur imagi kia la vivo tie estis antaŭ 80 jaroj. Prio tio rakontas Carlo Levi en sia fama libro Cristo si è fermato a Eboli, esperantigite Kristo finhaltis en Eboli. La finna traduko tamen nomiĝas Jumalan selän takana. Pro sia kontraŭfaŝisma agado la aŭtoro estis arestita kaj ekzilita al la sudo. La verko rakontas pri liaj spertoj en tiu regiono. Nuntempe oni kreis centron kiu nomiĝas literatura parko en la urbeto Aliano kie li restadis. Vizito de ĝi kun dulingva seminario estis unu el la kongresaj programeroj.

20170828_160835

Okazis du interesaj seminarioj samtempe. Unu el ili pritraktis la esperantan gazetaron kaj ĝin gvidis Osmo Buller. Pri tio mi ne povas multon diri, ĉar mi partoprenis la alian “De informado kaj konsciigo al publikaj rilatoj”. Ĝin gvidis Lu Wunsch–Rolshoven. Li aktivis en multaj roloj en Esperantujo, i.a. kiel gazetara komisiito de Germana Esperanto-Asocio. Ofte en Esperantujo oni parolas pri la neceso informi, sed malofte oni renkontas tiel sobran kaj bone pripensitan argumentadon kun multaj praktikaj konsiloj.

20170828_094133

Lu Wunsch–Rolshoven

Kvankam Basilikato estis ‘malantaŭ la dorso de Dio’, ne mankis preĝejoj nek aliaj kulturaj vidindaĵoj. Dum la kongresaj ekskursoj oni povis konatiĝi ekz. kun la urbo Matera, kiu eniris en la Uneskan liston pri mondaj heredaĵoj kiel ekzemplo de urbo konstruita el kaj en kalkoŝtonaj montetoj. Alia urbeto, kiun mi mem vizitis, estis Castelmezzano, urbeto situanta en eksterordinare bela loko sur monteta deklivo.

P1050838

Supre Castelmezzano, sube trullo-domoj en Arberobello

P1060006

Tria menciinda ekskurscelo estis urbeto Arberobello (en provinco Apulio), centro de trullo-domoj. Ili kreiĝis antaŭ jarcentoj rezulte de ruza truko por eviti pagon de dom-imposto. Temas pri konusformaj ŝtondometoj, konstruitaj sen mortero. Oni povis facile malkonstrui ilin kiam venis la reĝaj impostkolektantoj kaj remeti la ŝtonojn post ilia foriro. Tiom firmaj ili estas, ke ili staras eĉ nun kaj fariĝis unika vidindaĵo por vizitantoj.

Ĉi tie mi povas tuŝi nur kelkajn aspektojn de la kongreso, sed mi ne forgesu unu gravan eron de la italaj kongresoj, nome komunajn manĝadojn. Ĉiumatene ni ricevis tiutagan menuon kaj devis elekti, kion ni volas manĝi dum la tago. Ĉiam estis haveblaj i.a. regionaj pasto-specialaĵoj kaj diversaj fiŝoj. El la antaŭa jaro mi jam sciis, kiaj estas italaj matenmanĝoj: kremaj kornetoj, tortoj kaj aliaj dolĉaĵoj.

20170827_130421

Kiel kutime, la vesperoj estis dediĉitaj al varia kultura programo. I.a. okazis koncerto de   Kajto kaj teatra prezentaĵo de itala trupo La Confraternita del Chianti.  Estis eĉ nokta programo, kiun prizorgis italaj gejunuloj.

20170829_221353

La duopo de ‘Kajto’.

Venontjara itala kongreso okazos ‘eksterlande’, nome en la respubliko San Marino. La tempo estos 18.-25.8.2018. La temo de la kongreso estos ‘malgrandaj komunumoj kaj grandaj valoroj’.

 

Ĉu parolviro fariĝu parolgvidanto?

21.9.2017
tags:

En Finnlando vekiĝis vigla diskuto, kiam grava ĵurnalo Aamulehti decidis, ke ĝi ne plu uzos seksismajn vortojn por profesioj kaj titoloj. Ekzemplo de tio estas prezidanto de parlamento, nuntempe konata finne kiel puhemies, svede talman (tradukite parolviro). Anstataŭ tio la ĵurnalo uzos vorton puheenjohtaja (parolgvidanto, t.e. prezidanto).

La finna lingvo multe evoluis tiurilate. Antaŭ cent jaroj estis apartaj vortoj por profesiaj viroj kaj virinoj (finaĵo -tar), ekz. opettaja/opettajatar (instruisto/instruistino), näyttelijä/näyttelijätär (aktoro/aktorino). Tiu uzo tamen fariĝis eksmoda antaŭlonge.

Tamen daŭre ekzistas nomoj de profesioj kaj titoloj, kiu enhavas vorton –mies (viro), sed kiuj povas esti uzataj same parolante pri viroj kaj virinoj. Kelkaj ofte uzataj – krom la jam menciita puhemies – estas lakimies (leĝviro, t.e. juristo), esimies (antaŭviro, t.e. estro) kaj lehtimies (ĵurnalviro, t.e. ĵurnalisto).

Oni ofte pensas, ke la finna estas malseksisma lingvo, ĉar la vortoj tute ne havas sekson. Konsekvence, ekzistas nur unu pronomo en la tria persono. ‘Hän’ estas uzata sendistinge ĉu temas pri viro aŭ virino. Same estas ekz. en la estona, sed en hindeŭropaj lingvoj oni apenaŭ povas paroli pri homo en la tria persono sen indiki la sekson.

Antaŭe, ekz. en la 19-a jarcento, oni ne konsideris tion problemo. Lastatempe kreskis sentemo kontraŭ tia uzo. La problemo pliakriĝas, kiam disvastiĝas ebleco ne indiki sian sekson. En Kanado ĉi-jare eblas registriĝi anstataŭ viro aŭ virino kiel ‘X’. Laŭ iuj fontoj ekzistas almenaŭ ok aliaj landoj, kie la sekso povas esti registrita kiel nek vira nek virina.

En diversaj lingvoj oni klopodis trovi diversajn solvojn. En nuntempa sveda lingvo estas han por viro, hon por virino kaj hen sen indiko pri sekso. Ekzistas ankaŭ genitiva formo hens. Tiuj formoj ne plene enradikiĝis, ŝajne ili estas tro artefaritaj por kelkaj. En la angla oni uzas they/their anstataŭ he aŭ she. Ankaŭ tiu uzo estas daŭre diskutata.

Bedaŭrinde esperanto, kiu devus estis modela lingvo, restis je la nivelo de la 19-a jarcento. Influataj de naciaj lingvoj, kelkaj esperantistoj daŭre uzas in-formojn, eĉ kiam ili estas superfluaj, ekz. instruistino anstataŭ instruisto. Ankaŭ pri pronomoj ne estas konsento. Iuj proponis ri = li aŭ ŝi, sed tiu ne enradikiĝis. Nek enradikiĝis ĝi en tiu signifo, kvankam oni trovas ekzemplojn de tio jam en Zamenhofaj tekstoj.

Multaj finnoj, eĉ lingve spertaj, ofte  elektas malĝustan pronomon parolante pri homoj en la tria persono. Tio okazas ne nur en esperanto sed parolante kiun ajn lingvon kiu uzas apartajn pronomojn por viroj kaj virinoj. Mi mem spertis ke tiu elekto ne estas aŭtomata en la cerbo, sed por elekti la ĝustan pronomon mi devas aparte pripensi la aferon. Verŝajne por parolantoj de hindeŭropaj lingvoj ne estas tiel. Estus interese scii, kiel tio okazas ĉe parolantoj de aliaj lingvoj.

Laste, mi notu interesan neologismon en la finna: muusu = muu[n]su[kupuolinen], laŭvorte aliseksa, do nek viro, nek virino. Kiel oni dirus tion en esperanto? Laŭ PIV aliseksa jam havas signifon ‘apartenanta al la alia sekso’. Sen la difina artikolo la klarigo povus esti akceptebla. Kun ĝi eĉ nia vortaro estas seksisma.

100 vuotta L. L. Zamenhofin kuolemasta

18.9.2017
tags:

zamenhof_foto

Esperanton alkuunpanijan L. L. Zamenhofin kuolemasta on tänä vuonna kulunut sata vuotta. Usein puhutaan esperanton keksijästä, mutta Zamenhof itse käytti käsitettä alkuunpanija (esperantoksi ‘iniciatoro’). Hän esitteli suunnittelemansa kielen lingvo internacia kieliopin ja perussanaston vuonna 1887 julkaisemassaan vihkosessa. Tuon ehdotuksen pohjalta on 130 vuoden kuluessa kehittynyt kieli, jonka nykyään tunnemme esperantona.

Vuosina 1859-1917 elänyt L. L. Zamenhof oli monipuolinen ajattelija, joka teki paljon muutakin. Hän oli mm. pasifisti, lääkäri, kääntäjä, kirjailija ja filosofi, joka 1800-luvun edistysuskon hengessä yritti rohkeasti luoda parempaa maailmaa.

Tänä vuonna on julkaistu monikielinen hänen elämäänsä ja ajatuksiaan kunnioittava juhlasivusto. Nyt se on luettavissa myös suomeksi.

Ihmiskielen ihmeitä

15.9.2017
tags:

Osallistuin elokuun lopussa Italiassa seminaariin, jonka aiheena oli esperantojärjestöjen tiedotus- ja suhdetoiminta. Luennoitsijana oli kokenut tiedottaja, Saksan esperantoliiton lehdistövastaava Lu Wunsch-Rolshoven.

On tunnettua, että esperanton harrastajat eivät ole kovin hyvin onnistuneet tiedottaessaan kielestään. Monet esperantoon liittyvät virheelliset käsitykset ja ennakkoluulot ovat lähtöisin kielen puhujien omasta toiminnasta. Vanhentuneita käsityksiä toistetaan vuodesta toiseen ilman että analysoitaisiin, miten asiat oikein ovat.

Yksi tällainen väite on, että esperanto on keinotekoinen. Tosin Hollannissa oivallettiin tämä jo vuosia sitten. Lu näytti esitteen, jonka kannessa ihmisen ryömivät korkean muurin – kielimuurin – yli. Muurissa on myös tunneli ja sen vieressä kyltti “Esperantotie”. Pikkutyttö kysyy äidiltään “Miksi ihmiset kiipeävät muurin yli eivätkä käytä tuota tietä?” Äiti vastaa “Osa ei tiedä, että tie on olemassa ja osa luulee, että se on keinotekoinen.”

Lu Wunsch–Rolshovenin mielestä esperanton harrastajat ovat epäonnistuneet pahiten kielitieteilijöiden parissa. Saksassa kuulee edelleen esimerkiksi väitteitä, joiden mukaan esperantoa ei voi puhua tai että esperantonkielistä kirjallisuutta ei ole olemassa. Siksi kielitieteilijät tulisi ottaa yhdeksi  viestinnän kohderyhmäksi.

Onneksi Suomessa olemme pidemmällä tässä asiassa. Esimerkiksi vuonna 1999 ilmestyneessä kirjassa Maailman kielet ja kielikunnat (Jaakko Anhava) on jo sangen realistinen kuvaus esperantosta. Siinä esitetään mm. arvio esperanton puhujien lukumäärästä (“aktiivisten kielitaitoisten esperantistien lukumäärä on jokseenkin realistisen arvion mukaan  alle 100 000”) ja kerrotaan kielen käytöstä (“millään muulla keinotekoisella kielellä ei ole julkaistu niin paljon kirjallisuutta”). Pienenä yksityiskohtana kerrotaan myös perheistä, jotka käyttävät esperantoa kotikielenään.

Tosin vähän särähtää korvassani, että esperantosta kertovan kappaleen otsikkona on “Keinotekoiset apukielet. Tässä on peräti kaksi väärinkäsityksiä aiheuttavaa käsitettä: keinotekoinen ja apukieli*. Kumpikin niistä luo eri mielikuvan kuin mitä niillä on aikoinaan tarkoitettu.

Keinotekoisuuden myytti on kuitenkin nyt murrettu, kun Hannu Reime julkaisi äskettäin lähes 500-sivuisen teoksen Ihmiskielen ihmeitä. Siteeraan kirjan 8. luvusta “Luonnollista ja keinotekoista”:

“Kaikkia ihmiskieliä kutsutaan luonnollisiksi kieliksi vastakohtana formaaleille kielille, jotka ovat konstruoituja symbolijärjestelmiä, ja joita käytetään matematiikassa, logiikassa ja ohjelmoinnissa. Toisaalta luonnollisiksi kieliksi kutsutaan myös esimerkiksi englantia, venäjää, japania tai koreaa, kun ne asetetaan vastakkain esperanton ja muiden tietoisesti luotujen kansainvälisten kielten kanssa.”

“Esperanto on kuitenkin puhuttu ihmiskieli ja siitä syystä lähellä muita puhuttuja tai viitottuja kieliä eikä sitä tietenkään voi verrata vaikkapa logiikan predikaattikalkyyliin […] Kukaan ei puhu tai viito logiikkaa, mutta esimerkiksi esperantoa puhutaan niin kuin mitä tahansa ihmiskieltä Homo sapiensin kielikykyä hyödyntäen. Tässä mielessä esperanto on luonnollinen ihmiskieli muiden joukossa.”

Näin sen kertoo henkilö, joka tiettävästi ei edes itse puhu esperantoa!

ihmiskielen_ihmeita3

Hannu Reime on opiskellut kielitiedettä ja filosofiaa Helsingin yliopistossa.Vuosina 2004-2007 hän toimitti Yle Radio 1:lle monikymmenosaisen kielisarjan. Nauhoitteet ovat jo poistuneet Ylen Areenasta, mutta ohjelmien tekstit ovat edelleen luettavissa Tapani Laustin nettiarkistossa.

Hannu Reime tutustui esperantoon ja kielen harrastajiin viimeistään vuonna 1995 Tampereella pidetyn esperanton maailmankongressin yhteydessä. Hän tuli kongressiin haastattelemaan Yleisradiolle sarajevolaista esperantistia. Tuohon aikaan olivat käynnissä Jugoslavian hajoamissodat ja Sarajevo oli piiritetty kaupunki. Siksi oli hyvin poikkeuksellista, että jonkun sieltä onnistui osallistua Tampereella pidettyyn kongressiin.

Esperantosta on Hannu Reimen kirjassa vain muutama sivu, mutta muiltakin osiltaan se on oikea aarreaitta kaikille kielistä kiinnostuneille. Suosittelen lämpimästi.

Kannattaa kuunnella myös Ylen Areenasta Kalle Haatasen ohjelma Ihminen ja kieli, jossa hän haastattelee Hannu Reimettä.

SK

*Apukielellä (eli kansainvälisellä apukielellä) tarkoitetaan yhteistä kieltä, jota erikieliset henkilöt käyttävät keskinäisessä kommunikaatiossaan. Se ei tarkoita, että kyseinen kieli olisi vähemmän täydellinen kuin muut kielet. Nykyisin eniten käytetty kansainvälinen apukieli on englanti.